نویسنده :مرجان کاشفی عضو تیم تحریره روشن مگ
اقتصاد دیجیتال یعنی بخشی از اقتصاد که بر پایه فناوریهای دیجیتال مثل اینترنت، نرمافزار، داده، هوش مصنوعی و شبکههای ارتباطی شکل میگیرد ودر آن تولید، خریدوفروش، خدمات و تبادل اطلاعات بهصورت آنلاین یا با اتکا به زیرساخت دیجیتال انجام میشود.
روی اقتصاد افغانستان اثر بزرگ و دوگانه دارد: از یکسو میتواند اشتغال، تجارت و شفافیت مالی را افزایش دهد، و از سوی دیگر اگر زیرساختها ضعیف بماند، شکاف دیجیتال را بیشتر میکند. گزارشها درباره افغانستان نشان میدهند که اینترنت و خدمات دیجیتال برای فریلنسینگ، آموزش آنلاین، تجارت الکترونیکی و بانکداری دیجیتال فرصت ایجاد کردهاند. اثرهای مثبت برای جوانان کارهای جدید در فریلنسینگ، تولید محتوا، طراحی و برنامهنویسی ایجاد میشود. کسبوکارهای کوچک میتوانند مشتری بیشتری پیدا کنند و از بازار محلی فراتر بروند. پرداختهای دیجیتال و بانکداری الکترونیکی میتواند وابستگی به پول نقد را کم کند و شفافیت مالی را بالا ببرد. دسترسی به آموزش آنلاین و مهارتآموزی میتواند کیفیت نیروی کار را بهتر کند. اثرهای منفی و چالشهااگر اینترنت، برق و زیرساخت فنی ضعیف باشد، رشد اقتصاد دیجیتال محدود میشود. بخشی از مردم که سواد دیجیتال ندارند ممکن است از فرصتها عقب بمانند و نابرابری بیشتر شود. قطع یا محدود شدن اینترنت میتواند به کسبوکارهای آنلاین ضربه بزند و درآمد بسیاری را از بین ببرد. امنیت، اعتماد به پرداختهای آنلاین و دسترسی به خدمات بانکی هنوز از چالشهای مهم است. نتیجه برای افغانستاندر مجموع، اقتصاد دیجیتال میتواند برای افغانستان یک راه مهم برای ایجاد شغل، کاهش هزینهها و وصل شدن به بازارهای جهانی باشد، بهخصوص چون اقتصاد کشور سنتی و تا حد زیادی وابسته به بخشهای غیررسمی است
اقتصاد دیجیتال و تاثیرآن در افغانستان
اقتصاد دیجیتال در افغانستان به عنوان یک محرک کلیدی برای تحول ساختار سنتی به مدرن شناخته میشود که با وجود چالشهای فراوان، پتانسیل بالایی برای ایجاد اشتغال و شفافیت دارد.
نقشهای محوری اقتصاد دیجیتال در افغانستان شامل موارد زیر است:
1.تسهیلات خدماتی و بانکی
به دلیل دسترسی محدود به بانکداری سنتی، سیستمهای پرداخت موبایلی و پول الکترونیک مانند ام-پیسا (M-Paisa) نقش حیاتی در پرداخت معاشات (حقوق) مامورین دولتی، انتقال پول و خریدهای روزمره ایفا میکنند. این سیستمها با افزایش سرعت و سهولت در معاملات، هزینههای دولت را کاهش داده و شفافیت مالی را بالا میبرند.
2. اشتغالزایی و دسترسی به بازارهای جهانی
اقتصاد دیجیتال به جوانان افغان، به ویژه در حوزههای فریلنسینگ (برنامهنویسی، طراحی گرافیک)، آموزش آنلاین و تجارت الکترونیک، اجازه داده است تا با وجود محدودیتهای فیزیکی، به بازارهای بینالمللی متصل شوند و درآمد ارزی کسب کنند.
(E-commerce)3. رشد تجارت الکترونیک
در سالهای اخیر، فروشگاههای آنلاین در شهرهای بزرگ رونق گرفتهاند که با حذف واسطهها و ارائه کالا در درب منزل، الگوهای خرید را تغییر داده و فرصتهای جدیدی برای بخش خصوصی ایجاد کردهاند.
4. حکومتداری دیجیتال و شفافیت
تلاشها برای دیجیتالسازی خدمات دولتی (E-government) با هدف مبارزه با فساد، افزایش مسئولیتپذیری و ارائه خدمات موثرتر به شهروندان صورت میگیرد.
با وجود این ظرفیتها، مسیر رشد اقتصاد دیجیتال در افغانستان با موانع جدی روبروست:
زیرساختهای ضعیف: دسترسی محدود به اینترنت پرسرعت و ارزان و قطع پیدرپی برق.
محدودیتهای سیاسی و ارتباطی: فشارهای ناشی از تغییرات سیاسی پس از سال ۲۰۲۱ که منجر به محدودیت در فضای ارتباطی و قطع اینترنت در برخی مناطق شده است.
کمبود مهارتهای تخنیکی: نیاز مبرم به آموزش کارمندان و جوانان در زمینههای نوین فناوری.
در حال حاضر، برخی نهادهای بینالمللی و کشورهایی مانند چین برای همکاری در زمینه آموزش و تقویت زیرساختهای دیجیتال افغانستان ابراز تمایل کردهاند تا این کشور بتواند از مزایای اقتصاد مبتنی بر شبکه بهرهمند شود.
اقتصاد دیجیتال در افغانستان، با وجود چالشهای ساختاری و سیاسی، همزمان فرصتهای تحولآفرین و تهدیدهای جدی را به همراه دارد. بر اساس گزارشهای سال ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶، دیجیتالیسازی میتواند به عنوان یک ابزار راهبردی برای دور زدن محدودیتهای فیزیکی و مالی عمل کند.
فرصتهای اقتصاد دیجیتال برای افغانستان:
فراگیری مالی و سیستمهای بانکی (FinTech): با توجه به بحرانهای بانکی، خدمات مالی دیجیتال و رمزارزها (مانند M-Paisa) به عنوان راهحلی برای پرداخت معاشات، تراکنشهای آنلاین و دسترسی به خدمات مالی بدون نیاز به بانکهای فیزیکی رونق گرفتهاند.
تجارت الکترونیک و اشتغالزایی: رشد پلتفرمهای آنلاین فرصتهای جدیدی برای کسبوکارهای کوچک و متوسط، به ویژه برای زنان، فراهم کرده تا محصولات خود را بدون محدودیتهای سنتی به بازار عرضه کنند.
شفافیت و حکومتداری دیجیتال: دیجیتالیسازی میتواند باعث افزایش شفافیت در جمعآوری عواید، کاهش فساد اداری و تسهیل ارائه خدمات دولتی (حکومتداری دیجیتال) شود.
آموزش و کار آنلاین: استفاده از تکنولوژی نوین (E-learning) میتواند محدودیتهای آموزشی را کاهش داده و جوانان را به بازار کار جهانی (فریلنسری) متصل کند.
تجارت الکترونیک؛ فرصت پنهان برای توانمند سازی اقتصادی دختران در...
بدون شک که تجارت الکترونیک یک فرصت عالی برای دختران و زنان افغانستان است تا بتوانند با وجود موانع و چالش های موجود در جامعه همچنان برای آينده خود تلاش کنند.
تهدیدات و چالشهای اقتصاد دیجیتال در افغانستان:
شکاف دیجیتالی و زیرساختهای ضعیف: بر اساس گزارش DataReportal در نوامبر ۲۰۲۵، بیش از ۷۴٪ مردم آفغانستان آفلاین بوده و به اینترنت پایدار دسترسی ندارند، که این امر منجر به گسترش شکاف طبقاتی-دیجیتالی میشود.
محرومیت زنان: خشونتهای دیجیتال و محدودیتهای فرهنگی، دسترسی زنان به آموزش، بازارهای آنلاین و ابزارهای دیجیتال را محدود کرده و خطر حذف آنها از اقتصاد نوین را افزایش میدهد.
امنیت سایبری و مدیریت دادهها: فقدان سیستمهای ملی مدیریت داده و امنیت سایبری، خطر سرقت اطلاعات، هک و سوءاستفاده از هویت دیجیتال کاربران را بالا برده است.
بیاعتمادی و کمبود دانش فنی: اعتماد کم به سیستمهای پرداخت آنلاین و پایین بودن سطح سواد دیجیتالی مردم، مانع بزرگی برای پذیرش همگانی اقتصاد دیجیتال است.
مخاطرات سیاسی و قطع اینترنت: اختلال در اینترنت و تحولات سیاسی میتواند باعث فلج شدن کسبوکارهای آنلاین و سیستم بانکی شود.
به طور خلاصه، اقتصاد دیجیتال برای افغانستان "یک فرصت استراتژیک" برای جهش توسعهای است، اما تحقق آن نیازمند سرمایهگذاری بر زیرساختها، تقویت امنیت سایبری و افزایش سواد دیجیتال است.
خشونت دیجیتال، مانعی برای پیشرفت زنان افغانستان
رونق رمزارز در افغانستان؛ آیا پول دیجیتال راه حلی برای بحران بانکی ...
طرفداران رمزارزها میگویند که این ارزهای دیجیتال "پول آینده" است و باعث میشود مردم مجبور نشوند به بانکها اتکا کنند.
با توجه به ساختار جمعیتی جوان، نفوذ تلفن های هوشمند و نیاز فوری به شفافیت مالی، دیجیتالی سازی پول نه تنها یک نیاز بلکه یک فرصت استراتژیک برای آینده اقتصاد افغانستان...
